Analitik Bakış

Batılı ülkelerin İran’ın nükleer programını hedef alan yaptırımlarının hız kazandığı şu günlerde, Ankara-Tahran ilişkilerindeki çatlaklar da derinleşirken, bu olumsuz gidişatın en son işareti, TÜPRAŞ’ın geçtiğimiz hafta yaptığı bir açıklama ile İran’dan yapılan petrol ithalatının yüzde 20 oranında azaltılacağını duyurması oldu.

TÜPRAŞ’tan yapılan duyurunun ardından konuyla ilgili bir açıklama da Enerji Bakanı Taner Yıldız’dan geldi. Yıldız, Türkiye’nin geçtiğimiz yıl petrol ithalatının yarısını (9 milyon ton) İran ile gerçekleştirdiğini, ancak bundan böyle söz konusu miktarın 1 milyon tonunun Libya’dan alınmasının kararlaştırıldığını bildirdi. Öte yandan hükümet de tedarikte yaşanan kayıpları kapatmak için petrol devi Suudi Arabistan ile görüşmelere devam ediyor.

Gelişmelerle ilgili görüşlerini aldığımız Uluslararası Stratejik Araştırmalar Kurumu USAK’ta görevli enerji politikası uzmanı Hasan Selim Özertem de, “bunun bir gecede alınmış bir karardan ziyade, tüm olası alternatifleri gözönüne alınmış bir karar olduğunu” düşünüyor.

Özertem, Türkiye böylesi önemli bir karar vermeden önce, İran’dan ithal etmeyi bırakacağı petrol miktarını ikame etmek üzere Libya ve muhtemelen Suudi Arabistan gibi diğer ülkelerden teminat almıştır, diyor.

Bir yanda ABD ve Avrupa Birliği, Türkiye’nin İran’dan petrol ve doğalgaz alımını azaltması için baskıları artırırken, hükümetin bu konudaki resmi görüşü, Türkiye açısından bağlayıcı olan yaptırımların, ABD ve AB’nin tek taraflı olarak uygulamaya koydukları değil, BM Güvenlik Konseyi kararıyla uygulamaya koyulanlar olduğu yönünde.

İran’ın nükleer programına son vermeye yönelik Amerikan yaptırımları, TÜPRAŞ gibi yabancı kuruluşları, İran’ın petrol satışlarında takas merkezi olarak hizmet veren İran Merkez Bankası ile olan ilişkileri nedeniyle mali kısıtlamalara tabi kılıyor.

İran ile ticari ilişkilerini zora sokan yaptırımlardan muaf tutulmayı talep eden Ankara’nın, geçtiğimiz hafta açıklanan TÜPRAŞ kararıyla, Batı’ya petrol alımlarını azaltmak için gerekli adımları attığını göstermek ve böylece de arzu ettiği muafiyeti elde etmek istemiş olabileceği yorumu yapılıyor.

İran’ın petrol ihracatı, AB’nin koyduğu yaptırımlardan da payını alıyor. 1 Temmuz itibarıyla topyekûn ambargoya gitmeye hazırlanan AB’nin pek çok üyesi şimdiden İran ile petrol alışverişini kesti.

SES Türkiye’nin konuyla ilgili sorularını yanıtlayan Dünya Enerji Konseyi Türk Milli Komitesi eski üyelerinden, enerji politikası uzmanı Necdet Pamir, “Türkiye’nin enerji politikasının ABD baskısıyla değiştiğine” dikkat çekiyor.

Yetkililerin, söz konusu kararın altında yatan sebebin enerji kaynaklarının çeşitlendirilmesi olduğu yönündeki açıklamalarını da samimi bulmayan Pamir, şayet amaç kaynak çeşitlendirme olsaydı, Türkiye bu kararı çok daha önce alırdı, diyor.

Ankara-Tahran ilişkilerinin Suriye meselesi ve NATO füze kalkanı nedeniyle zaten gergin olduğuna değinen Pamir’e göre, bu son gelişmelerle gerilimin dozu artabilir.

Ancak enerji alanında uzman bir diğer isim olan Kadir Has Üniversitesi öğretim üyesi Volkan Ediger, Türkiye’nin İran’dan petrol ithalatını azaltma kararında hem bazı etkenlerin hem de yaptırımların etkili olduğunu öne sürüyor.

Ediger, Türkiye’nin bu kararı verirken, uluslararası baskıların haricinde, İran ile olan ikili ilişkilerin mevcut durumunu ve enerji kaynaklarının çeşitlendirilmesi yönündeki gayretleri de dikkate aldığını vurguluyor.

"İran'dan petrol ithalatındaki azalışı, Libya'dan ithal edilecek petrolle ikame etmeye çalışmak taşıma masraflarının artması açısından Türkiye [ekonomisi] için olumsuz olabilir," diyen Ediger, yine de bu kararın uzun vadede avantaj sağlayacağına inanıyor.

Bakan Yıldız ise, ilgili açıklamasında Libya’dan yapılacak petrol alımı sayesinde, Kaddafi’nin devrilmesini takip eden süreçte ülke ekonomisinin normalleşmesine katkı sağlanmış olacağının da önemle altını çizdi.

Öte yandan Özertem, Ankara’nın enerji konusunda İran’a olan bağımlılığını azaltma girişiminin nedenlerinden biri olarak, doğalgaz fiyatları ile ilgili anlaşmazlığı öne sürüyor. İran tarafının, Türkiye’nin doğalgaz fiyatları konusundaki beklentilerini karşılamadığını ifade eden USAK uzmanı, bunun da Türk yetkilileri, İran’dan yapılan ithalatı azaltmaya sevketmiş olabileceğini belirtiyor.

Doğalgaz ihtiyacının yaklaşık yüzde 18’ini İran’dan karşılayan Türkiye, diğer ülkelere kıyasla daha yüksek bir metreküp fiyatı ödüyor. Nitekim yüksek fiyat uygulamasından şikayetçi olan Ankara, konuyla ilgili müzakerelerin sonuç vermediğini öne sürerek, geçtiğimiz ay tahkime başvurdu.