Analitik Bakış

ABD merkezli izleme örgütü Freedom House 1 Mayıs Salı günü yayınladığı raporda, 2011 yılı boyunca Orta ve Doğu Avrupa/Avrasya'da basın özgürlüğünde önemli azalmalar olduğunu ileri sürdü.

Raporun kapsadığı bölgede eski Sovyet cumhuriyetlerinin tamamı, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Polonya, Slovakya, Arnavutluk, Bosna-Hersek (BH), Bulgaristan, Hırvatistan, Kosova, Makedonya, Karadağ, Romanya ve Sırbistan yer alıyor.

Gözlem örgütünün her yıl düzenlediği Basın Özgürlüğü anketi, dünya üzerinde toplam 197 ülke ve bölgeyi kapsıyor. Yöntembilime dair 23 soru ile hukuki, siyasi ve ekonomik koşullar olmak üzere üç ana kategoride 109 gösterge temel alınarak hazırlanan anket, her bir ülkedeki medya özgürlüğünün seviyesini değerlendiriyor. Buna göre her ülkeye 0 (en iyi) ila 100 (en kötü) arasında puan veriliyor ve ülkeler, aldıkları puanlara göre "özgür" (1-30 puan), "kısmen özgür" (31-60) veya "özgür değil" (61-100) olarak derecelendiriliyor.

Ankete katılan 197 ülkenin 66'sı (yüzde 33,5'i) "özgür", 72'si (yüzde 36,5'i) "kısmen özgür", geri kalan 59'u (yüzde 30'u) ise "özgür değil" olarak sınıflandırıldı.

Orta ve Doğu Avrupa/Avrasya bölgesinde en büyük grup, dokuz Balkan ülkesi ile diğer dört ülkeyi içeren, diğer bir deyişle bölgedeki toplam katılımcıların yüzde 45'ine karşılık gelen "kısmen özgür"ler grubu oldu. Geri kalan 16 bölge ülkesinin sadece yedisi, yani yüzde 24'ü "özgür", diğer dokuzu, yani yüzde 31'i ise "özgür değil" grubuna girdi.

Söz konusu bölgede yaşayan insanların sadece yüzde 15'i özgür medyaya erişim imkanına sahip olup, bunun "2003 yılından bu yanaki en düşük pay" olduğunu belirten Freedom House, düşüşün büyük oranda Orta ve Doğu Avrupa alt bölgesinde "genelde daha iyi performans gösteren" medya durumunun kötüye gitmesine dayalı olduğunu işaret ediyor.

Freedom House raporunda, "Hem Macaristan hem de Makedonya'nın puanlarında büyük düşüş meydana geldiği ve Ukrayna'nın da puanının düştüğü" kaydediliyor.

Grubun 2011 raporunda sıralamasından iki puan kaybeden Makedonya, bu yıl altı puanlık bir düşüş daha yaşadı. Yeni puanı 54 olan ülke, dünya basın özgürlüğü listesinde Moldova ile birlikte 115. sırada yer aldı.

Freedom House'un Geçiş Sürecindeki Ülkeler projesinin direktörü Sylvana Habdank-Kolaczkowska, Makedonya'nın sıralamada daha da gerilemesinin, geçen yılki anket öncesinde gözlemlenen olumsuz gelişmelerin 2011 yılında "artarak devam etmesinden" kaynaklandığını ileri sürüyor.

"Hükümetin, Radyo-Televizyon Kurulu üzerindeki denetimini artırdığına" işaret eden Habdank-Kolaczkowska şöyle diyor: "Devlet, dört muhalif yayın kuruluşunun sahibi olan Velija Ramkovski'ye karşı siyasi gerekçelere dayalı bir vergi davası yürütüyor. Mahkeme öncesi tutukluluk süresi de oldukça uzatılan Ramkovski'ye ait medya grubunun kapanması, ülkedeki hükümet yanlısı medyaya pazarda baskın bir konum sağladı."

Habdank-Kolaczkowska, devletin Makedonya'daki en büyük münferit reklam veren olduğu göz önüne alındığında, bu olayların "mali açıdan zor durumda olan medya kuruluşları başta olmak üzere" ülke medyasının editoryal bağımsızlık seviyesi hakkında "ciddi kaygılar" doğurduğunu belirtiyor.

Proje direktörü, "gazetecilere açılan çok sayıdaki hakaret davasının ... ifade özgürlüğünü engellemeye ve otosansürü teşvik etmeye devam ettiğini" de ekliyor.

Bu tür bir çok davada gazetecilere verilen ağır para cezalarının dışında, "arkası sağlam kişiler hakkında, meşru yollardan da olsa, onları kızdıracak yayınlar yapmanın çoğu zaman ağır bir bedeli olduğunu; hatta bunun stres şeklinde bile tezahür edebildiğini" de vurgulayan Habdank-Kolaczkowska, "Makedonya'nın, aldığı 54 puanla, Basın Özgürlüğü anketinin 'özgür değil' sınıfında yer almaktan yedi puan ile kurtulduğunu" hatırlatıyor.

Moldova'nın aldığı 54 puan, onu Makedonya ile aynı konuma yerleştirmekle birlikte, ülkenin bu yılki sıralaması 2011'den bir puan yüksek.

Orta ve Doğu Avrupa/Avrasya bölgesindeki "tek belirgin iyileşme" ise Gürcistan, Kosova ve Karadağ'dan geldi. 2011 yılında 55 puan alan Gürcistan, bu yıl 52 puana yükselirken, geçtiğimiz yıl sırasıyla 49 ve 35 puan alan Kosova ve Karadağ, ikişer puanlık artış kaydetti.

Söz konusu bölgede notunu artırmayı başaran diğer Balkan ülkeleri, geçtiğimiz anket dönemine kıyasla birer puan yükselerek sırasıyla 40 ve 41 puana çıkan Hırvatistan ve Romanya oldu. Ancak Romanya'nın puanı, AB ülkeleri arasındaki en düşük puan konumunda.

En son Freedom House'un 2003 anketinde "özgür" ülkeler arasına giren komşu ülke Bulgaristan, üst üste üçüncü yılında da bir puan kaybederek bu yıl 36 puan aldı.

Bulgaristan'ın yine önceki yıllara kıyasla daha düşük puan aldığı diğer uluslararası basın özgürlüğü anketlerine işaret eden Sofya merkezli Kamusal Koşulları Geliştirme Enstitüsü başkanı Antoaneta Tzoneva, ülkenin yeni puanının şaşırtıcı olmadığını, sadece olumsuz gidişat konusunda malumu ilan ettiğini belirtiyor.

SES Türkiye'ye konuşan Tzoneva, "Medya pazarı, savaş halindeki birkaç grubun elinde toplanmış durumda ve bunların her biri hükümetin gözüne girmeye çalışıyor." diyerek şöyle devam ediyor: "Bu gruplar, uzun vadeli çıkarlara göre hareket etmiyor ve asıl iş alanları da medya sektörü değil. Dolayısıyla bu alandaki güçlü kuruluşlar medyayı bir nüfuz kurma aracı olarak kullanıyor."

Tzoneva, belli konuların haber yapılmasının adeta tabu olduğunu, sansür ve otosansür yapıldığını da belirtmeden geçmiyor.

Enstitü başkanı, "Sonuçta bir kısım medya, bugün artık birer gözlem unsuru olarak harekete etmek yerine, hükümetin ayaklarının dibinde dolaşıp kendilerine kemik atılmasını bekleyen küçük finolara dönüşmüş durumda." diyor.

Freedom House anketinde Arnavutluk da geçtiğimiz yıla kıyasla bir puan gerileyerek 51 puan alırken, Sırbistan iki puanlık bir düşüşle 35 puan elde etti. BH ise üst üste üçüncü yıldır 48 puan alıyor.

Türkiye ve 22 diğer ülkeyle birlikte Batı Avrupa grubunda yer alan Kıbrıs Rum Kesimi ve Yunanistan da sırasıyla 22 ve 30 olan puanlarını korudu. İki ülke, dünyadaki 66 "özgür" ülke arasına girmeyi başaran yegane Güneydoğu Avrupa ülkeleri oldu. 2011 yılında 56 puan alan Türkiye ise, bu yıl 55 puana geriledi.