Analitik Bakış

Türkiye ve Ermenistan, 2009 yılının başında ikili ilişkilerin normalleştirilmesi için bir "yol haritası" üzerinde anlaştığında, - Türkiye'nin yakın Müslüman müttefiki, fakat Dağlık Karabağ meselesi nedeniyle Ermenistan'ın baş düşmanı olan - Azerbaycan, bu girişime sert tepki gösterdi.

Ankara ile Erivan arasında imzalanan anlaşmaya Dağlık Karabağ meselesinin dahil edilmemesine öfkelenen Azeri yetkililer, tepki olarak Bakü'deki bir Türk camiini kapattı.

Türkiye-Ermenistan uzlaşma süreci, Karabağ sorununda herhangi bir ilerleme kaydedilememesi nedeniyle başarısız olurken, Ankara, Azerbaycan'dan caminin yeniden açılmasını talep etti; ancak bunun gerçekleşmesi o kadar da kolay görünmüyor.

SES Türkiye'nin konuyla ilgili sorularını yanıtlayan Bakü merkezli Atlas Araştırma Merkezi'nin genel müdürü Elkhan Şahinoğlu, "Azerbaycan'daki yetkililer, en başından beri caminin restorasyon amacıyla kapatıldığında ısrar etse de, asıl nedenin Türkiye-Ermenistan yakınlaşması olduğunu herkes anlıyor," diye özetliyor durumu.

Kapatılan Bakü Şehitler Camii, 1995 yılında Türk Diyanet İşleri tarafından inşa edildi.

Şahinoğlu, Diyanet'in bundan birkaç ay önce Azerbaycan makamlarına alternatif bir teklifl sunarak, Bakü'de yeni bir cami inşa etmeyi önerdiğini kaydediyor.

"Azeri yetkililer, bu teklife olumlu yaklaşsa da, çözüm ertelendi," diyor araştırmacı.

Türkiye'nin Kafkasya ve Orta Asya'daki Türki cumhuriyetlerle arasında etnik köken ve dile dayalı bağlar mevcut.

Türk Diyanet İşleri, 1991 yılında Sovyet rejimi sonrası kurulan ve Türkçe konuşulan ülkelerdeki yapılanma ve çalışmalarını tamamen yeniledi.

Kurumun bugün Kafkasya ve Orta Asya'daki tüm Türk büyükelçiliklerinde temsilcileri bulunuyor.

SES Türkiye olarak görüşlerine başvurduğumuz, Carnegie Ortadoğu Programı araştırmacılarından Bayram Balcı, kısa bir süre önce yaptığı Türkiye'nin Kafkasya ve Orta Asya'daki İslami etkisi konulu çalışmaya da dayanarak, Ankara'nın, "Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından kurulan Türki cumhuriyetlerde İslam ve İslamcılığın gelişimini kontrol altına alma" yönünde özel bir politika benimsediğini öne sürüyor.

"Diyanet, hükümetin bölgedeki İslami etkisini artıran özel bir araç halini aldı," diyor Balcı.

"Kurum, Azerbaycan ve diğer ülkelerde cami yapım ya da onarım çalışmalarına katkıda bulundu; Türkçe ve - Azerice ve hatta Gürcüce ve Rusça olmak üzere - yerel dillerde İslam edebiyatının yayılması yönünde çalışmalar yaptı," diye de ekliyor.

İstanbul'da yaşayan analist ve Sabancı Üniversitesi siyaset bilimi programı doktora öğrencisi Önder Küçükural, Türkiye'nin Orta Asya ve Kafkasya'daki İslami etkisinin son yıllarda arttığına değiniyor.

"Diyanet'in etkisinin Türkiye sınırlarının dıına çıkması AKP döneminde gerçekleşti," diyen Küçükural, kurumun bütçesinin 2003'te 771 milyon TL iken, 2012'de 3,9 milyar TL'ye çıkarıldığına dikkat çekiyor, ki söz konusu rakam, Ulaştırma Bakanlığı bütçesinin neredeyse iki katı.

Diyanet İşleri'nin, bu bölgede başlıca beş destek sahasında faal olduğunu belirten Küçükural, kurumun Türkiye dışındaki faaliyetlerini, cami ve okul yapım ve onarım çalışmaları, din hizmetleri, eğitim, yayıncılık ve sosyo-kültürel faaliyetler olarak sıralıyor.

"Kurum, Orta Asya ve Kafkasya ülkelerindeki imamları eğitmek için bölgeye personel gönderiyor, fakat diğer yandan din adamı eğitim çalışmalarını desteklemek üzere, bu ülkelerdeki görevlileri Türkiye'deki kurumlara da davet ediyor," diyor Küçükural.

Bu ülkelerde her yıl ilahiyat konferansları ve Kuran okuma yarışmaları düzenleyen Diyanet, Türkiye'den de jüri üyesi ve yarışmacı gönderiyor.

Küçükural'ın verdiği bilgiye göre, şimdiye dek Rusya Federasyonu'ndan 235 kişi ilahiyat fakültelerine, 746 kişi de Kuran kurslarına davet edilmiş.

Öte yandan, Türkiye'deki Gürcü kiliselerinin restorasyonu karşılığında, Diyanet'in Gürcistan'daki üç caminin onarımını üstlenmesi planlanıyor. Ayrıca yine Türkiye tarafından Batum'da inşa edilmesi teklif edilen cami için de Tiflis'ten onay çıktı.

Tiflis Devlet Üniversitesi'nde siyaset bilimi alanında ders veren Kornely Kakaçia, söz konusu anlaşmayı "oldukça tartışmalı" olarak nitelendirirken, "anlaşmanın Gürcistan kamuoyunu karıştırdığını ve Türkiye'nin dini faaliyetleri ile ilgili her sözün sinirleri gerdiğini" kaydediyor.

SES Türkiye'ye değerlendirmelerde bulunan Kakaçia, sözlerine şöyle devam ediyor: "Türkiye, Batı'nın müttefiki olduğu müddetçe, Gürcistan üzerinde ekonomik ve siyasi etkisi de sıcak karşılanır. Ancak Ankara Batı'ya sırtını dönüp, dış siyasetini de İslami söylem üzerine kurmaya karar verirse, Gürcü halkı bundan memnuniyet duymayacağı gibi, eski tarihi anlaşmazlıklar da tekrar su yüzüne çıkacaktır."

Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Kıdemli Okutmanı Zakir Çotaev'e göre ise, Diyanet İşleri, Orta Asya'daki "ülkelere din konusunda destek sunan ana devlet kurumu" haline gelmiş.

Zaman zaman kimi laik görüşlü yerel yetkililerin, Türkiye'nin İslami etkisi ile ters düştüğünü belirten Çotaev, yıllar önce Türkiye ile Özbekistan arasında yaşanan ve iki ülke ilişkilerinin daha da kötüye gitmesiyle sonuçlanan krizi örnek veriyor.

"Türk hükümeti, Orta Asya'da dinin etkisinin yayılması yönünde doğrudan çalışmıyor olabilir, ama bunun önüne de geçtiği söylenemez," diye tamamlıyor sözlerini deneyimli akademisyen.

Harvard Üniversitesi Tarih Bölümü'nde İslam konusunda ders veren Eren Murat Taşar ise, Sovyet rejimi sonrası kurulan ülkelerdeki İslam çevrelerinde Türk etkisinin, "Türk büyükelçiliklerindeki din işleri ataşelerinden, STK hareketlerine kadar farklılık gösterdiğine" değiniyor.

SES Türkiye'nin sorularını yanıtlayan Taşar, "Bu etkinin, temel olarak din işleri ataşeleri ve çeşitli karmaşık kurumsal ortaklıklar üzerinden yürüdüğü unutulmamalı," diyor.

Bununla birlikte, Ankara'daki yetkililer, "Türkiye ya da yurtdışındaki" İslami etkilerde hükümetin bir dahlinin bulunmadığını ifade ediyor.

SES Türkiye'ye demeç veren AK Parti Milletvekili ve Türk Dili Konuşulan Ülkeler Parlamenter Asamblesi Türk Grubu Üyesi Mustafa Ataş, Ankara'nın "dış siyaset platformunda asla dini bağları kullanmak gibi bir niyet ya da girişiminin olmadığını; zira bu tür yaklaşımların, devletler arası ilişkilerin uluslararası norm ve standartlarına aykırı olduğunu," belirterek şöyle diyor:

"Cumhuriyet döneminde kurulan Diyanet İşleri Başkanlığı, inanç, ibadet ve ahlak ilkeleri ekseninde din işlerinden sorumlu olarak, toplumu din konusunda bilgilendiren ve ibadet yerlerini yöneten bir kurumdur. Türkiye dışında veya Türkiye'nin diplomatik ilişkileri ile ilgili bir faaliyeti yoktur."